Bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20: Đứt gãy cả một chuỗi

10 giờ 10 phút, giờ khởi hành đã định sẵn trên lịch trình. Sau 11 giờ, chiếc xe buýt vẫn chưa xuất hiện trước sảnh khách sạn. Các cô gái của đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam đứng chờ, giày đã xỏ, băng cổ chân đã quấn, chỉ còn thiếu đúng một thứ: mặt sân.

Ở một kỳ đại hội thể thao châu Á, chuyện xe đến muộn không phải điều gì mới. Điều đáng nói là hôm ấy đội phải thi đấu ở một nhà thi đấu khác với những trận trước đó, và quãng đường từ khách sạn tới địa điểm thi đấu được dự tính mất ít nhất một giờ đồng hồ. Cộng thêm khoảng thời gian chờ không ai báo trước, Ban tổ chức buộc phải hoãn trận đấu 30 phút.

Ba mươi phút ấy không xuất hiện trong bảng tỷ số. Nhưng nó nằm trong từng nhịp chạy đà, từng bước lấy đà của một đội bóng sống bằng tiết tấu. Dưới ánh đèn sân vận động, tôi tìm thấy những câu chuyện mà bảng tỷ số không bao giờ kể.

Đây là giai đoạn phân loại 5-8 của môn bóng chuyền nữ tại Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20. Cục diện đã được định hình từ trước: Việt Nam vào nhánh này sau khi thua Trung Quốc ở tứ kết; Indonesia cũng vào đây sau trận thua 0-3 trước Thái Lan. Đội thắng trong cuộc đối đầu trực tiếp giành quyền đá trận tranh hạng 5. Đội thua rơi xuống nhánh 7-8.

Nói cách khác, đây là trận đấu mà cả hai bên đều biết rõ giá trị của nó: không phải huy chương, mà là vị trí cuối cùng của một chu kỳ tập huấn dài. Với Việt Nam, khoảng cách giữa hạng 5 và hạng 7 nghe có vẻ nhỏ trên giấy, nhưng trong nội bộ đội tuyển, đó là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau về cách một chu kỳ được đánh giá.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều kỳ SEA Games và những giải châu Á gần đây, điều luôn khiến tôi chú ý không phải là những pha đập bóng ăn điểm, mà là cách đội xây dựng nhịp từ tuyến sau. Một đội bóng chuyền tấn công nhanh, biến hóa kiểu châu Á chỉ sống được khi mắt xích đầu tiên sạch. Khi mắt xích đó rung, toàn bộ hệ thống phía sau rung theo.

Trận đấu hôm ấy kết thúc sau ba set với các tỷ số 20-25, 21-25 và 18-25. Tổng điểm 59-75. Không có set nào quá cách biệt, nhưng cũng không có set nào Việt Nam thực sự nắm quyền.

Điều đầu tiên cần nói rõ: nguồn dữ liệu của trận này rất hạn chế. Tôi không có tỷ lệ đập bóng thành công, không có hiệu suất tấn công, không có số lần chắn bóng ăn điểm, không có tỷ lệ đỡ phát hoàn hảo, cũng không có tỷ lệ cứu bóng. Những gì có chỉ là điểm số từng set và những nhận định mang tính mô tả. Vì vậy, mọi kết luận dưới đây phải được đọc như giả thuyết có căn cứ, không phải phán quyết kỹ thuật.

Những gì nguồn tin chỉ ra là bốn điểm yếu xuất hiện cùng lúc: bước một, chuyền hai, chắn bóng và tấn công. Bốn mắt xích này không độc lập với nhau. Chúng tạo thành một chuỗi nhân quả thẳng: bước một quyết định chất lượng đường chuyền một; chất lượng đường chuyền một quyết định chuyền hai có đủ thời gian và không gian để tổ chức hay không; chuyền hai quyết định người đập nhận bóng ở tình huống thuận lợi hay trong thế bị chắn; và tất cả những điều đó quyết định hiệu quả của pha tấn công.

Khi bước một hỏng, chuyền hai buộc phải rời khỏi vị trí, bóng bay xa lưới, và người đập nhận một quả bóng không còn phương án. Bóng chuyền hiện đại gọi đó là tấn công ngoài hệ thống. Về mặt thống kê, đây là loại pha bóng mà mọi hàng chắn tốt đều muốn đối thủ phải thực hiện, bởi vì người chắn biết trước hướng bóng, biết trước nhịp, và biết trước ai sẽ đập.

Chính vì thế, thất bại chiến thuật lớn nhất của Việt Nam nhiều khả năng không nằm ở khâu kết thúc, mà nằm ở khâu khởi động chuỗi: chất lượng đường chuyền đầu tiên.

Khi chuỗi ấy đứt, một hệ thống tấn công nhanh và biến hóa bị ép thoái hóa thành những pha đập uy lực dễ đoán. Đó là kiểu thoái hóa mà bất kỳ hàng chắn nào ở đẳng cấp châu lục cũng đọc được.

Nhìn vào điểm số, có một chi tiết đáng chú ý hơn cả: hai set đầu Việt Nam lần lượt giành 20 và 21 điểm. Đây là ngưỡng của một đội bám đuổi được nhưng không kết liễu được. Set thứ ba tụt xuống 18 điểm. Sự khác biệt giữa 21 và 18 không lớn về mặt thống kê thuần túy, nhưng về mặt tâm lý thi đấu, nó nằm ở phía bên kia của một ranh giới: từ chỗ còn tin mình thắng được từng pha bóng, sang chỗ chỉ còn cố giữ cho set đấu không vỡ.

Trong bóng chuyền, người làm công việc bẩn nhất là người đỡ đường phát bóng đầu tiên. Không ai trao huy chương cho một tỷ lệ đỡ bóng hoàn hảo. Không ai phát lại đoạn phim về một pha bóng được kiểm soát gọn gàng để rồi ba nhịp sau đó đồng đội đập bóng ăn điểm. Nhưng khi người ấy lỡ một nhịp, cả một hệ thống sụp xuống, và bảng tỷ số chỉ ghi lại dấu chấm hết.

Ở Thái Lan, nơi tôi sinh ra và bắt đầu theo dõi bóng chuyền, có một nguyên tắc gần như bất thành văn: đội nào kiểm soát được đường chuyền đầu tiên sẽ kiểm soát được trận đấu. Đội nào để mất nó sẽ chơi bằng hy vọng. Việt Nam hôm ấy chơi bằng hy vọng trong phần lớn thời gian của ba set.

Cần nhấn mạnh một điều mà chính nguồn tin thừa nhận: Indonesia trong trận này chơi ở mức vừa phải, không có gì bùng nổ. Trận đấu này không kể về một đối thủ thăng hoa. Nó kể về một đội bóng chơi dưới sức mình một cách khó lý giải, để rơi vào thế bị dẫn dắt hoàn toàn.

Một giả thuyết kỹ thuật hợp lý: Indonesia tập trung gây áp lực phát bóng vào khu vực đỡ bóng yếu của Việt Nam. Đây là cách tấn công phổ biến nhất nhắm vào một đội có vấn đề ở bước một và chuyền hai. Nhưng tôi phải nói rõ: đây là suy luận, không phải dữ kiện. Nguồn tin không cung cấp đội hình xuất phát, không cung cấp vòng xoay phát bóng, không cung cấp phân bố điểm tấn công theo vị trí. Không có những dữ liệu đó, không thể khẳng định Indonesia đã dùng một phương án cụ thể nào.

Và cũng cần đặt đúng tầm của trận thua này. Indonesia là một đội tầm trung của Đông Nam Á, không phải Trung Quốc, Nhật Bản hay Thái Lan. Một trận thua trước họ không nói lên điều gì về khoảng cách của Việt Nam với nhóm dẫn đầu châu lục, nhưng nó nói khá nhiều về khoảng cách trong chính khu vực.

Có một cách giải thích rất tiện lợi cho trận thua này: chiếc xe buýt không đến, trận đấu bị hoãn 30 phút, đội mất đà khởi động, và thế là mọi thứ đổ vỡ. Tôi không mua cách giải thích đó, ít nhất là không mua trọn vẹn.

Sự cố vận chuyển là thật. Việc phải thi đấu ở một nhà thi đấu khác với những trận trước, với quãng đường dự tính hơn một giờ, là một bất lợi có thật. Việc Ban tổ chức phải hoãn trận 30 phút cho thấy mức độ nghiêm trọng của nó. Nhưng một sự dịch chuyển lịch trình 30 phút giải thích được chất lượng khởi động và độ đồng bộ của những pha bóng đầu tiên. Nó không giải thích được việc cả bốn khâu kỹ thuật cùng suy giảm trong suốt ba set.

Nếu một trận đấu bị định đoạt bởi một chiếc xe buýt đến muộn, thì vấn đề không nằm ở chiếc xe buýt.

Điều thú vị hơn nằm ở chỗ khác. Đây là lần thứ hai trong một khoảng thời gian ngắn Việt Nam để tuột một trận đấu quan trọng trước Indonesia. Ở lần gặp gần nhất tại SEA V-Cup, Việt Nam được đánh giá cao hơn, dẫn trước hai set, rồi thua ngược 2-3. Lần này, đội không dẫn set nào, và thua thẳng 0-3. Hai kịch bản khác nhau, cùng một kết cục.

Chiến thuật là thơ, chỉ cần biết cách đọc giữa những khoảng trống. Khoảng trống ở đây không nằm giữa hai set đấu. Nó nằm giữa hai lần đối đầu.

Cũng cần nói thêm một điểm về mặt tổ chức: một sự cố vận chuyển làm trận đấu phải lùi giờ là vấn đề của Ban tổ chức, không phải của riêng một đội. Rất có thể các đội khác tại cùng địa điểm cũng gặp rủi ro tương tự trong ngày hôm đó. Đây là một rủi ro vận hành mang tính hệ thống của một kỳ đại hội đa môn, và nó không nên bị biến thành câu chuyện riêng của đội tuyển nữ Việt Nam.

Nhưng đồng thời, tôi cũng phải tự nhắc mình về giới hạn của dữ liệu. Đây là một trận đấu đơn lẻ. Một trận không tạo thành xu hướng. Mọi kết luận rút ra từ nó, kể cả những kết luận của chính tôi ở trên, đều phải được kiểm chứng bằng một mẫu lớn hơn. Bóng chuyền nữ Việt Nam vẫn còn những giải đấu phía trước để trả lời.

Việt Nam giờ nằm ở nhánh 7-8. Cơ hội kết thúc ở vị trí thứ 5 đã khép lại. Không có cơ hội thứ hai trong thể thức phân loại của một kỳ đại hội.

Mỗi sân đấu là một vũ trụ, và tôi là kẻ mải mê nối các chòm sao. Chòm sao ở Aichi-Nagoya lần này vẽ ra một đường thẳng khá rõ: một đội bóng sống bằng tiết tấu, đánh mất tiết tấu ở mắt xích đầu tiên, và không tìm lại được trong suốt ba set.

Câu hỏi tôi mang về Hà Nội không phải là vì sao Việt Nam thua Indonesia một trận. Câu hỏi là: nếu chuỗi bước một, chuyền hai, tấn công là thứ duy nhất giữ cho lối chơi này đứng vững, thì điều gì sẽ xảy ra vào ngày chuỗi ấy đứt trước một đối thủ mạnh hơn Indonesia rất nhiều?